γράφει ο Ιωάννης Αλιακιόζογλου

Εισαγωγή

Το Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών (PCOS ή ΣΠΩ) αποτελεί ίσως τη συχνότερη ορμονική διαταραχή των νέων γυναικών. Αν και το σύνδρομο εμφανίζεται από την εφηβεία, συνήθως η γυναίκα καθυστερεί να αναζητήσει ιατρική βοήθεια μέχρι να ανησυχήσει για την αυξημένη τριχοφυΐα, την ακατάστατη περίοδο της ή την αδυναμία της να επιτύχει μια εγκυμοσύνη.

Έχω πολυκυστικές ωοθήκες ή σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών;

Ένα από τα πιο παρεξηγημένα γυναικολογικά ζητήματα είναι το Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών. Με τον όρο πολυκυστικές ωοθήκες εννοούμε εκείνες τις ωοθήκες που παρουσιάζουν πολυκυστική ηχομορφολογία, περιέχουν δηλαδή πολλές μικρές κύστεις, οι οποίες συνήθως δεν ξεπερνούν τα 8 χιλιοστά σε μέγεθος. Πρόκειται για ωοθυλάκια που περιέχουν ωάρια, λόγω όμως ορμονικών διαταραχών τα ωοθυλάκια αυτά δεν έχουν αναπτυχθεί πλήρως και παρουσιάζουν στασιμότητα στη πορεία εξέλιξης τους. Οι πολυκυστικές ωοθήκες είναι συχνές στις γυναίκες και απαντώνται περίπου στο 20 - 30% των γυναικών. Εφόσον μια γυναίκα με τέτοια εικόνα έχει κάθε μήνα περίοδο δεν χρειάζεται να ακολουθήσει καμία θεραπεία.

Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών εκφράζεται με ένα φάσμα κλινικών εκδηλώσεων και διαγιγνώσκεται εφόσον τεκμηριώνεται η ύπαρξη τουλάχιστον δύο από τα παρακάτω τρία κριτήρια:

  • αραιοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία, οι οποίες συνήθως εμφανίζονται κλινικά ως αραιομηνόρροια ή αμηνόρροια (δηλαδή μεγάλα διαστήματα χωρίς περίοδο ή καθόλου περίοδο)

  • αυξημένα επίπεδα ανδρογόνων στο αίμα (βιοχημική υπερανδρογοναιμία) ή κλινική υπερανδρογοναιμία (ανεπιθύμητη τριχοφυΐα, ακμή)

  • πολυκυστικές ωοθήκες, ως μορφολογικό εύρημα κατά το υπερηχογράφημα ή τη λαπαροσκόπηση. Η πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών περιγράφεται με την παρουσία 12 ή περισσότερων ωοθυλακίων σε κάθε ωοθήκη με διάμετρο 2-9mm και/ή αυξημένο όγκο των ωοθηκών (> 10 ml). Η παρουσία μιας και μόνο πολυκυστικής ωοθήκης αρκεί για να τεκμηριώσει τη διάγνωση.
  • Άρα έχοντας και μόνο υπερηχογραφική εικόνα πολυκυστικών ωοθηκών δεν σημαίνει ότι έχετε το σύνδρομο καθώς χρειάζεστε τουλάχιστον άλλο ένα κριτήριο από τα παραπάνω.

    Ποια είναι τα συμπτώματα του συνδρόμου PCOS;

    Τα συμπτώματα είναι τα ακόλουθα:

  • ακανόνιστη έμμηνος ρύση ή παντελής απουσία εμμήνου ρύσεως
  • ακανόνιστη ωορρηξία ή και καθόλου ωορρηξία
  • υπογονιμότητα: δυσκολία στη σύλληψη, αποβολές
  • ανεπιθύμητη έντονη τριχοφυΐα στο σώμα ή στο πρόσωπο (δασυτριχισμός)
  • λιπαρό δέρμα, ακμή
  • λεπτά μαλλιά ή απώλεια μαλλιών από την κεφαλή (αλωπεκία)
  • προβλήματα βάρους: υψηλό βάρος, απότομη αύξηση βάρους, δυσκολία στην απώλεια βάρους, συσσώρευση λίπους στην κοιλιά.
  • κατάθλιψη και έντονες εναλλαγές διάθεσης
  • Το PCOS επηρεάζει τις γυναίκες με διαφορετικούς τρόπους κατά συνέπεια μερικές γυναίκες μπορεί να έχουν ήπια συμπτώματα, ενώ άλλες μπορεί να έχουν ένα μεγαλύτερο πλήθος συμπτωμάτων και σε πολύ έντονη μορφή.

    Από τι προκαλείται;

    Η ακριβής αιτιολογία του είναι άγνωστη. Πολλοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι είναι πολυπαραγοντικής αιτιολογίας. Το ΣΠΩ εμφανίζεται συνήθως σε γυναίκες τις ίδιας οικογένειας (μητέρα, αδελφές) οπότε ίσως υπάρχει γονιδιακός παράγοντας. Ωστόσο δεν υπάρχει κάποια δοκιμασία που να χρησιμοποιείται ως εργαλείο πληθυσμιακού ελέγχου για να αποδείξει τη συμβολή του γενετικού παράγοντα. Δεν υπάρχει επίσης κάποιος περιβαλλοντικός παράγοντας ή ουσία που να ενοχοποιείται για την εκδήλωση του συνδρόμου. Η αντίσταση στην ινσουλίνη έχει κεντρικό ρόλο στην αιτιολογία του. Η παχυσαρκία δεν αποτελεί διαγνωστικό κριτήριο δεδομένου ότι το 20% των γυναικών με PCOS δεν είναι παχύσαρκες.

    Γιατί οι γυναίκες με ΣΠΩ έχουν άστατο κύκλο;

    Οι ωοθήκες μιας γυναίκας αναπαραγωγικής ηλικίας έχουν ωοθυλάκια, δηλαδή μικρές κύστεις με υγρό όπου μέσα μεγαλώνουν τα ωάρια. Κάθε μήνα μερικά ωοθυλάκια αρχίζουν να μεγαλώνουν, αλλά συνήθως μόνο ένα ωριμάζει. Όσο το ωάριο ωριμάζει, αυξάνει το υγρό που περιέχεται στο ωοθυλάκιο. Όταν το ωάριο ωριμάσει, το ωοθυλάκιο θα ραγεί και απελευθερώνει το ωάριο (συμβαίνει δηλαδή ωορρηξία). Το ωάριο αυτό ταξιδεύει στη σάλπιγγα αναμένοντας την γονιμοποίηση ενώ ταυτόχρονα παράγεται η ορμόνη προγεστερόνη που φέρνει την περίοδο.

    Στις γυναίκες με ΣΠΩ η ωοθήκη δεν παράγει την ποσότητα των ορμονών που χρειάζεται για να γίνει ωορρηξία. Τα ωοθυλάκια μεγαλώνουν λίγο, αλλά όχι τόσο που κάποιο να ωριμάσει. Έτσι ωορρηξία δεν συμβαίνει και δεν παράγεται προγεστερόνη. Χωρίς προγεστερόνη η περίοδος γίνεται άστατη ή απουσιάζει εντελώς. Επίσης τα μικρά αυτά ωοθυλάκια παράγουν ανδρογόνα που εμποδίζουν την ωορρηξία.

    Πώς γίνεται η διάγνωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών;

    Δεν υπάρχει μοναδική εξέταση που να μας επιβεβαιώνει το σύνδρομο. Θα πρέπει να συμπληρωθεί ένα πλήρες ιστορικό (με λεπτομέρειες για την εμμηνορρυσία της γυναίκας), μια γυναικολογική εξέταση, ένα διακολπικό υπερηχογράφημα έσω γεννητικών οργάνων, ένα ορμονικό προφίλ και καμπύλη σακχάρου. Πρέπει επίσης να ελέγχεται η αρτηριακή πίεση και το βάρος. Η διάγνωση τίθεται από τα αποτελέσματα όλων αυτών των εξετάσεων.

    Στη φυσική εξέταση, θα γίνει αξιολόγηση για σημεία υπερανδρογοναιμίας και αντίστασης στην ινσουλίνη όπως τριχοφυΐα, ακμή, αλωπεκία, μελανίζουσα ακάνθωση ενώ κατά τη γυναικολογική εξέταση, οι ωοθήκες τις περισσότερες φορές θα βρεθούν με αυξημένο μέγεθος λόγω των πολλών μικρών κυστών που βρίσκονται μέσα σε αυτές. Αυτό μπορούμε να το διαπιστώσουμε ευκολότερα με τον υπέρηχο όπου γίνεται και μέτρηση του όγκου των ωοθηκών.

    Κατά το υπερηχογράφημα σύνηθες εύρημα είναι ένα παχύ ενδομήτριο (εσωτερικός ιστός της μήτρας) λόγω της άστατης εμμηνορρυσίας (δεν έρχεται τακτικά ή καθόλου η περίοδος άρα το ενδομήτριο δεν αποπίπτει και αυξάνεται το πάχος του).

    Στη διαφορική διάγνωση του PCOS περιλαμβάνονται και άλλες αιτίες υπερέκκρισης ανδρογόνων:

  • Ανδρογονοπαραγωγοί όγκοι
  • Εξωγενής πρόσληψη ανδρογόνων
  • Σύνδρομο Cushing
  • Μη κλασσική μορφή συγγενούς υπερπλασίας επινεφριδίων (ΣΥΕ)
  • Μεγαλακρία
  • Γενετικό έλλειμμα δράσης ινσουλίνης
  • Πρωτοπαθής υποθαλαμική αμηνόρροια
  • Πρώιμη ωοθηκική ανεπάρκεια
  • Θυρεοειδική νόσος
  • Διαταραχές προλακτίνης
  • Ποιες είναι οι επιπτώσεις - κίνδυνοι του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών στην υγεία της γυναίκας;

    Οι ίδιες οι κύστεις στις πολυκυστικές ωοθήκες δεν είναι επιβλαβείς, δεν απαιτούν χειρουργική αφαίρεση και δεν προκαλούν καρκίνο των ωοθηκών. Όμως οι ορμονικές διαταραχές στις γυναίκες με ΣΠΩ μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα υγείας στην μετέπειτα ζωή τους. Οι γυναίκες με λιγότερες από τέσσερις περιόδους το χρόνο, μπορεί να έχουν αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξουν σοβαρή παθολογία του ενδομητρίου, αν το ενδομήτριο γίνεται πολύ παχύ. Ο κίνδυνος μπορεί να μειωθεί σημαντικά με κατάλληλη θεραπεία η οποία θα ρυθμίζει τη συχνότητα των περιόδων.

    Οι γυναίκες με το ΣΠΩ οι οποίες έχουν και αντίσταση στην ινσουλίνη έχουν μεγάλη πιθανότητα να εκδηλώσουν διαβήτη τύπου 2. Αυτό είναι πιο πιθανό να εμφανισθεί στις υπέρβαρες γυναίκες αλλά μπορεί να εμφανισθεί και σε γυναίκες με φυσιολογικό βάρος. Γυναίκες με αντίσταση στην ινσουλίνη έχουν επίσης τον κίνδυνο να εμφανίσουν καρδιαγγειακά νοσήματα στην μετέπειτα ζωή τους. Αυτοί οι κίνδυνοι μπορούν να μειωθούν σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό με προληπτικά μέσα όπως η σωστή διατροφή και η άσκηση. Τα προληπτικά μέτρα είναι ιδιαίτερα σημαντικά για τις γυναίκες που είναι παχύσαρκες και έχουν οικογενειακό ιστορικό διαβήτη ή καρδιοπαθειών.

    Ποια είναι η θεραπεία του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών;

    Δεν υπάρχει πλήρης θεραπεία με την έννοια της οριστικής εξαφάνισης του PCOS. Η θεραπεία έχει στόχο να διαχειριστεί τα προβλήματα υγείας που δημιουργούνται ως συνέπειες του συνδρόμου και να προλάβει την επιδείνωσή τους. Η θεραπεία θα λάβει υπ’ όψη τα εξατομικευμένα συμπτώματα αλλά και τις ανάγκες κάθε ασθενούς, π.χ. αν θέλει ή όχι να μείνει έγκυος.

    Αρχικά, η απώλεια βάρους για τις υπέρβαρες γυναίκες θεωρείται ως ο πιο σημαντικός στόχος. Η απώλεια βάρους βοηθά σημαντικά στην αποκατάσταση των ορμονικών επιπέδων και τη βελτίωση του κύκλου της γυναίκας. Επίσης βελτιώνει τα ποσοστά κύησης, μειώνει την υπερτρίχωση και επαναφέρει τα επίπεδα της γλυκόζης και των λιπιδίων στο φυσιολογικό. Παράλληλα, η σωστή διατροφή και η συστηματική άσκηση μειώνει τον κίνδυνο για ανάπτυξη σακχαρώδους διαβήτη και καρδιαγγειακών νοσημάτων στο μέλλον. Οι ερευνητικές μελέτες έχουν δείξει ότι η απώλεια 5-10% του βάρους είναι συχνά αρκετή για να επιφέρει σημαντική διαφορά στα συμπτώματα.

    Τα συνδυασμένα χαμηλής δόσης αντισυλληπτικά από το στόμα είναι τα πιο συχνά χρησιμοποιούμενα φάρμακα για τη ρύθμιση του κύκλου και είναι τα πλέον κατάλληλα για μακρόχρονη χρήση. Δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα που να δείχνουν ποιος συνδυασμός οιστρογόνου/προγεσταγόνου είναι ο πιο κατάλληλος για την αντιμετώπιση των διαταραχών εμμηνορρυσίας σε γυναίκες με PCOS. Για γυναίκες με σοβαρό πρόβλημα ακμής και ανεπιθύμητη τριχοφυΐα ή για γυναίκες με πρόβλημα αλωπεκίας και τριχόπτωσης ένας συνδυασμός λήψης αντισυλληπτικού χαπιού από το στόμα με χαμηλό ποσοστό αντιανδρογόνων μπορεί να χορηγηθεί. Τα αντισυλληπτικά που περιέχουν drospirenone που έχει επίσης αντιανδρογονικές ιδιότητες μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά. Κοσμητικές παρεμβάσεις όπως το κερί, αποτριχωτικές κρέμες, η ηλεκτρόλυση, θεραπεία με laser μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Η μετφορμίνη ως φάρμακο κατά της αντίστασης στην ινσουλίνη μπορεί να βελτιώσει το μεταβολικό προφίλ των γυναικών με PCOS.

    Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και γονιμότητα

    Η γυναίκα με PCOS έχει δυσκολία να μείνει έγκυος επειδή δεν έχει τακτική ωορρηξία. Η θεραπεία πρώτης γραμμής για την πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας αποτελεί πάντα το αντι-οιστρογόνο κιτρική κλομιφαίνη το οποίο πετυχαίνει ωορρηξία στο 80% περίπου των περιπτώσεων και η πιθανότητα για εγκυμοσύνη κυμαίνεται στο 60-70%. Αν παρόλα αυτά αποτύχει την δεύτερη γραμμή αντιμετώπισης αποτελούν είτε οι εξωγενείς γοναδοτροπίνες είτε η λαπαροσκοπική διάτρηση (drilling) των ωοθηκών.

    Όλα τα φάρμακα πρόκλησης ωοθυλακιορρηξίας έχουν αυξημένο κίνδυνο πολύδυμης κύησης και των σχετιζόμενων με αυτήν μαιευτικών επιπλοκών (πρόωρος τοκετός, υπερτασική νόσος). Η πιθανότητα πολύδυμης κύησης είναι 10% με τη χρήση της κιτρικής κλομιφαίνης, ενώ είναι μεγαλύτερη με τις γοναδοτροπίνες. Η θεραπεία γονιμότητας οπότε θα πρέπει να πραγματοποιηθεί από ειδικευμένα κέντρα τα οποία έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν τη σωστή παρακολούθηση για όλες τις παραπάνω θεραπείες ούτως ώστε να αποφευχθεί ο κίνδυνος πολλαπλών κυήσεων ή μια κατάσταση που ονομάζεται «σύνδρομο υπερδιεγέρσεως των ωοθηκών» και η οποία μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη για τις γυναίκες με PCOS.

    Υπολόγισε την ημερομηνία τοκετού

    Δώστε την ημερομηνία της πρώτης ημέρας της τελευταίας σας περιόδου

    Υπολόγισε τις γόνιμες μέρες

    Δώστε την ημερομηνία της πρώτης ημέρας της τελευταίας σας περιόδου

    Βρείτε μας στον χάρτη